ZAMANIN O ÜZÜNƏ ÜNVANLANMIŞ MƏKTUB: TARİXİ YADDAŞIN PIÇILTISI
Xalqın yaddaşı onun keçmişinin səssiz salnaməsi, gələcəyinin isə mənəvi yol xəritəsidir. Bu yaddaş nəsildən-nəslə təkcə yazılı mətnlər vasitəsilə deyil, daha çox söz, söhbət, xatirə, inanclar, atalar sözü, nağıl, bayatı, dastan və mifoloji düşüncə yolu ilə ötürülür. Məhz bu baxımdan folklor təkcə ədəbi hadisə deyil, bütöv bir xalqın milli kimliyinin daşıyıcısı, tarixi taleyinin mənəvi izahıdır. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Tacir Səmiminin “Sözüm-söhbətim Ağbaba” kitabı da bu böyük yaddaşın müəyyən bir coğrafiyada – Ağbaba mahalında formalaşmış canlı, saf və özünəməxsus qatlarını qoruyub gələcəyə daşımaq missiyasını yerinə yetirir. Torpaq susmur. Sadəcə hər kəs onun səsini eşidə bilmir. Yaddaşı olan torpaq danışar- küləklə, daşla, adlarla, sözlə. Ağbaba da belə torpaqlardandır. Onun səsi bəzən bayatıya çevrilir, bəzən dua olur, bəzən də bir el söhbətinin içinə hopur. Tacir Səmiminin “Sözüm söhbətim Ağbaba” kitabı bu səsi dinləmək bacarığından doğmuş bir əsərdir. Bu kitab oxucuya məlumat vermir, onu yaddaşın içinə aparır.
Ağbaba yalnız bir coğrafi məkan deyil; o, türk etnosunun əsrlər boyu yaşadığı, düşündüyü, yaratdığı və mənəvi dəyərlərini formalaşdırdığı tarixi-mədəni bir arealdır. Bu torpaq öz sakinlərinin dili, adət-ənənələri, inam sistemi və həyat fəlsəfəsi ilə bütöv bir mədəni model təqdim edir. Kitabda toplanmış folklor nümunələri göstərir ki, Ağbaba insanı üçün söz sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, dəyər ölçüsü, əxlaq meyarı və milli özünüdərkin formasıdır. Elə kitabın adında yer alan “söz” və “söhbət” anlayışları da təsadüfi deyil; bunlar xalqın mənəvi varlığını ifadə edən əsas kateqoriyalardır.
Folklor xalqın ürək döyüntüsüdür. O döyüntü dayansa, xalq da susar. Yazılı tarix hadisələri sadalayır, folklor isə taleləri danışır. Bu mənada “Sözüm-söhbətim Ağbaba” rəsmi tarixlə deyil, xalqın öz dili ilə danışdığı tarixlə üz-üzə qoyur bizi. Burada zaman təqvimlə ölçülmür; zaman xatirələrlə, nisgillərlə, ümidlərlə ölçülür. Ağbaba folkloru keçmişin kölgəsi deyil- o, bu günün içində yaşayan bir işıqdır.
“Söz” anlayışı bu kitabın ruhunda müqəddəs bir məna daşıyır. Ağbaba insanı üçün söz nəfəs kimidir: verilər, amma geri alınmaz. Deyilən söz adamın arxasınca gedər, onun adını yaşadar ya da ağırlaşdırar. Bu torpaqda sözlə and içilər, sözlə barışılar, sözlə ayrılarlar. Tacir Səmimi bu anlayışı izah etmir, onu yaşadır. Kitabdakı hər cümlə sözə olan bu dərin hörmətin izini daşıyır. Ağbaba yolların kəsişdiyi, talelərin sınandığı, köçlərin iz saldığı bir məkandır. Bu torpaq sevinc də görüb, ayrılıq da. Amma nə baş veribsə, hamısı sözə çevrilib. Bir nənənin laylasında, bir qocanın xatirəsində, bir el deyimində. Bu kitab həmin sözlərin sükutdan çıxarılıb kağıza köçürülmüş halıdır. Burada hər folklor nümunəsi təkcə estetik dəyər daşımır, həm də tarixi yaddaşın pıçıltısıdır. Tacir Səmimi bu yaddaşı kənardan müşahidə edən alim soyuqluğu ilə yox, içindən gələn bir sədaqətlə təqdim edir. O, bu sözlərin içində böyüyüb, bu söhbətlərin havasını udub. Ona görə də mətnlər süni deyil, bəzəksizdir, amma təsirlidir. Müəllif oxucunu öyrətmir, onunla söhbət edir. Bu söhbət isə səmimi olduğu qədər də ağır mənalıdır. Milli-mənəvi dəyərlər kitabın hər qatında hiss olunur. Ağbaba folklorunda torpaq ana kimidir – qoruyan, cəzalandıran, bağışlayan. Torpaqdan ayrılmaq ölümə bərabər tutulur, torpağa dönmək isə xilas sayılır. Bu düşüncə tərzi folklorun ruhuna hopub. Kitabda toplanmış materiallar göstərir ki, bu torpağın insanı üçün kimlik pasportda yox, yaddaşda yazılır. Fəlsəfi baxımdan Ağbaba folkloru insanın taleyə münasibətini açır. Burada insan taleyin qarşısında aciz deyil, amma təkəbbürlü də deyil. O, başına gələni qəbul edir, amma sözünü deməkdən vaz keçmir. Dua edir, qarğış edir, amma hər ikisində də ədalət axtarır. Bu folklorda həyat bir sınaqdır, amma ümidsiz deyil. Ümid burada gizli deyil, açıqdır – sözün içindədir.
Kitabın dili xüsusi bir diqqət tələb edir. Ağbaba şivəsi bu mətndə qorunur, gizlədilmir. Çünki bu dil folklorun öz canıdır. Hər yerli ifadə, hər dialekt söz bir dünyagörüşünü daşıyır. Bu dili qorumaq bir mahalın yaddaşını qorumaq deməkdir. Tacir Səmimi bu məsuliyyəti dərk edir və dili olduğu kimi saxlayır- saf, sərt, amma canlı. “Sözüm-söhbətim Ağbaba” bugünün oxucusu üçün keçmişə baxış deyil, özünə baxışdır. Bu kitab oxucuya sual verir: sən haradan gəlmisən, hansı sözlə böyümüsən, hansı dəyərlə yaşamısan? Bu sualların cavabı folklorun içində gizlidir. Çünki folklor unudulanı xatırladır, itiriləni göstərir, qorunmalı olanı xatırladır. Bu kitab təkcə folklorşünaslar üçün mənbə deyil, ruhu olan hər oxucu üçün çağırışdır. O, insanı kökünə qaytarır, onu sözlə barışdırır. Tacir Səmimi bu kitabla Ağbabanın sözünü qoruyur, söhbətini gələcəyə ötürür, yaddaşını zamanın əlindən alır. “Sözüm- söhbətim Ağbaba” bir kitabdan çoxdur. Bu, torpağa deyilən səssiz təşəkkür, xalqa olan borcun ödənilməsi, sözə sədaqətin etirafıdır. Bu söz oxunduqca Ağbaba yaşayacaq. Çünki söz yaşayan yerdə yaddaş ölmür, yaddaş ölməyən yerdə isə xalq var. Torpaq insanı danışdırar. Amma hər torpaq yox. Yaddaşı olan torpaq danışar. Üzərindən zamanın ağır addımları keçmiş, neçə-neçə nəslin ayaq izini, ahını, sevincini, dualarını sinəsində saxlamış torpaq danışar. Ağbaba da belə torpaqlardandır. Onun danışığı sözlə başlayar, söhbətlə dərinləşər, yaddaşla davam edər. Tacir Səmiminin “Sözüm-söhbətim Ağbaba” kitabı məhz bu danışığın – torpağın, xalqın və zamanın danışığının yazıya çevrilmiş halıdır. Bəzi torpaqlar var ki, üzərində gəzilmir – onlara qulaq asılır. Bəzi yurdlar var ki, xəritədə yox, yaddaşda mövcuddur. Ağbaba belə yurd yeridir. Onun varlığı daşda-dağda deyil, sözdə və sükutdadır. Bu torpaq öz sirrini hər kəsə açmaz; ancaq sözün yükünü daşıya bilənlərə danışar. Tacir Səmiminin “Sözüm-söhbətim Ağbaba” kitabı bu sirrə yaxınlaşmaq cəhdidir – torpağın pıçıltısını yazıya çevirmək istəyidir.
Folklor zahirdə sadə görünər, amma batində dərinlikdir. O, yalnız deyilən deyil, deyilməyənin də yaddaşıdır. Hər bayatı bir dua qədər köhnə, hər rəvayət bir sirr qədər ağırdır. Folklor xalqın görünməyən tarixidir; hadisələrin yox, ruhların tarixidir. Bu kitabda toplanmış nümunələr də Ağbabanın ruh tarixini danışır. Burada zaman xətti qırılır, keçmiş bu günə qarışır, ölülər sözlə dirilir.
“Söz” bu kitabda adi anlayış deyil, mistik bir varlıqdır. Ağbaba insanının dünyasında söz canlıdır – eşidir, incidir, qoruyur, cəzalandırır. Söz deyildiyi anda artıq insana məxsus olmur, o, elin, torpağın, zamanın malına çevrilir. Elə buna görə də sözə ehtiyatla yanaşılır. Tacir Səmimi bu anlayışı elmi terminlərlə yox, folklorun nəfəsi ilə təqdim edir. Onun topladığı sözlər deyilmək üçün deyil, yaşamaq üçündür.
Ağbaba tarixən yalnız coğrafi məkan olmayıb, o, bir keçid nöqtəsi olub dünya ilə tale arasında, həyatla ölüm arasında, köçlə qayıdış arasında. Bu torpaqdan keçənlər iz buraxıb, amma torpaq onların səsini saxlayıb. Kitabdakı folklor nümunələri həmin səslərin əks-sədasıdır. Burada hər rəvayət bir yol, hər deyim bir dayanacaqdır. Oxucu bu mətni oxuyarkən sanki bir qədim yol ilə addımlayır – haradan gəldiyini bilmədən, amma hara aid olduğunu hiss edərək.
Mistik baxımdan Ağbaba folkloru insanla kainat arasındakı görünməz əlaqəni açır. Bu folklorda insan tək deyil. Onun yanında torpaq var, külək var, ruh var, Tanrı var. Hər hadisə səbəbsiz baş vermir; hər ağrı bir xəbərdarlıq, hər sevinc bir işarədir. Bu dünyagörüşü qədim türk düşüncəsinin izlərini daşıyır. Tacir Səmimi bu izləri şərh etmir, onları olduğu kimi saxlayır, çünki sirr izah ediləndə yox, hiss ediləndə yaşayır.
Kitabın fəlsəfi qatında taleyə münasibət xüsusi yer tutur. Ağbaba insanı taleyi inkar etmir, amma ona kor-koranə də tabe olmur. O, taleylə danışır. Dua edir, söz deyir, bəzən də susur. Bu susqunluq da folklorun bir hissəsidir. Çünki hər sirr sözə çevrilməz. Bəzi həqiqətlər yalnız yaddaşda yaşayar. Kitab bu baxımdan həm deyilənlərin, həm də deyilməyənlərin mətnidir.
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Tacir Səmimi bu materialları toplayarkən tədqiqatçı məsafəsi saxlamır, o, öz yaddaşı ilə yazır. Bu isə mətnə xüsusi bir istilik verir. Oxucu hiss edir ki, bu sözlər müəllif üçün yad deyil. O, bu söhbətlərin içində böyüyüb, bu səslərlə formalaşıb. Ona görə də kitab elmi mənbə olmaqla yanaşı, ruhi etiraf təsiri bağışlayır. Milli-mənəvi baxımdan əsər köklə bağın qorunmasına xidmət edir. Ağbaba folklorunda insan torpaqdan yaranır, torpağa qayıdır. Torpaq burada həm başlanğıc, həm sondur. Bu anlayış folklorun hər qatında özünü göstərir. Andlar torpaqla edilir, dualar torpağa yönəlir. Kitab bu baxımdan torpaqla insan arasındakı müqəddəs müqaviləni xatırladır.
Dil məsələsi də mistik çalar daşıyır. Ağbaba şivəsi sadəcə dialekt deyil, düşüncə formasıdır. Hər söz bir dünyanı ifadə edir. Bu dili dəyişmək, sadələşdirmək folklorun ruhunu zədələmək olardı. Müəllif bunu etmir. O, dili olduğu kimi saxlayır – bəzən sərt, bəzən qaranlıq, bəzən də işıqlı. Çünki mistika həmişə aydın olmur; o, bəzən kölgədə qalır.
“Sözüm-söhbətim Ağbaba” bu gün üçün yazılmış kitab deyil, zamanın o üzünə ünvanlanmış məktubdur. O, gələcək oxucuya deyir: biz vardıq, danışırdıq, inanırdıq. Bu kitab oxunduqca Ağbaba təkcə xatırlanmayacaq, yenidən yaşayacaq. Çünki folklor oxunduqca yox, hiss edildikcə yaşayır. Bu əsər oxucunu tələsdirmir. O, səbir istəyir, dinləməyi tələb edir. Kitabla üz-üzə qalan insan təkcə mətn oxumur, öz yaddaşı ilə qarşılaşır. Tacir Səmimi bu kitabla sözə sahib çıxmır, ona xidmət edir desək daha yerinə düşər.
“Sözüm-söhbətim Ağbaba” bir kitabdan artıqdır. Bu, torpağın dil açmasıdır, yaddaşın dua etməsidir, sözün taleyə çevrilməsidir. Bu söz yaşadıqca Ağbaba da yaşayacaq. Çünki söz ölən yerdə torpaq susar, söz yaşayan yerdə isə xalq əbədiləşər. Söz torpaqdan nur alıb yaddaşda kamala yetər, zamanın sınağından keçib hikmətə dönər; hikmətə dönən söz isə artıq bir elin deyil, haqqı axtaran hər könlün əmanəti olar.
SEVİNC Kərim qızı ƏLİYEVA,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
