Yeni Dünya Nizamı və Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri
Dünyada və regionda dərin transformasiyalar dövründən keçirik. Dünya nizamı dəyişməyə doğru gedir və yeni bir dünya sistemi qurulur. Beynəlxalq siyasi arenada tektonik dəyişikliklərin baş verdiyi çətin və tarixi bir dövrdəyik. Yeni bir dünyaya və yeni bir qlobal paradiqmaya doğru irəliləyirik. Tarix yenidən yazılır. Beynəlxalq münasibətlərin və diplomatiyanın metodlarının kökündən dəyişdiyi bir dövrdəyik.Bu, faktiki olaraq, mövcud dünya nizamının və qloballaşmanın tabutuna son mismarları vurulur. Bir növ, yeni bir dünya nizamı əvəzinə yeni bir dünya nizamsızlığı ilə qarşılaşırıq. Rəqabətin intensivliyi artır. Qlobal sistem hər sahədə çöküşdədir. Hər dəyişiklik morfogendir. Yeni dünya nizamı qurulduqca və qlobal iqtisadi və siyasi nizam yenidən formalaşmaqdadır. Bu yeni nizamda qalib gələnlər ənənəvi supergüclərdir. Uduzan tərəfdə isə beynəlxalq hüquq, Avropa İttifaqı kimi fövqəlmilli strukturlardır. Neoliberalizmi, gücləndirici bir ideologiya olaraq, “Qloballaşma 2.0”-ı müxtəlif beynəlxalq platformalar vasitəsilə bütün dünyaya inkişaf və rifahın yeni bir modeli kimi təqdim etdilər. Dünyada 40 illik neoliberal nizam çökmək üzrədir. Rəqabətin intensivliyinin gündən-günə artdığı və qeyri-müəyyənlik və qeyri-sabitlik girdabının virus kimi yayıldığı bir dövrdəyik. Böhranlar və münaqişələr dinc yolla həll edilə bilmədiyi üçün təəssüf ki, siyasi və iqtisadi mübarizələr böyük insan faciələrinin baş verdiyi müharibə və münaqişə zonalarında aparılır. Yeni Dünya Nizamı yeni nəsil müstəmləkəçiliyi başlığı altında olduqca qızğın müzakirələr dövrünə qədəm qoyuruq. Beynəlxalq siyasi nəzəriyyələri məzmununu itirmişdir.Birinci Dünya Müharibəsindən sonra “İdealizm hərəkatı” adlı bir şey yaratdılar. Daha sonra onlar beynəlxalq münasibətlər sistemini qurdular və beynəlxalq münasibətlərdə “Realist Nəzəriyyəni” inkişaf etdirdilər. Hər ikisi uğursuz nəzəriyyə oldu. İndi isə yeni bir “Konstruktivist Nəzəriyyə”adlanan bir şey ortaya atıblar. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra qaliblərin yaratdığı nizam həm funksionallığını, həm də etibarlılığını itirmişdir. Dəyərlər rəfə qoyulub, idarəetmə mexanizmləri sıradan çıxıb və legitimliyini qayda və prinsiplərdən əldə edən beynəlxalq sistem tamamilə iflic olmuşdur.
Türkiyə Azərbaycanın müstəqilliyini tanımış ilk dövlətdir. Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri “bir millət, iki dövlət” şüarı altında bütün sahələrdə (hərbi, iqtisadi, təhsil, mədəniyyət) güclü və strateji müttəfiqlik ruhunda davam edir. Azərbaycanla Türkiyə arasında əlaqələr uzun illərdir strateji xarakter alıb və sürətlə inkişaf edir. Dünyada Azərbaycan və Türkiyə qədər bir-birinə yaxın ikinci dövlət yoxdur. Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri daim möhkəmlənməkdədir. Ulu öndər Heydər Əliyevin bir millət, iki dövlət olaraq xarakterizə etdiyi Azərbaycan-Türkiyə dövlətləri arasındakı münasibətlər bu gün də məqsədyönlü düzgün şəkildə həyata keçirilir.
Siyasi müstəvidə Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri yüksək səviyyədə münasibətlər formalaşıb. Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri bütün türk dünyası üçün də mühüm rol oynayır və türkdilli dövlətlər arasında münasibətlərin inkişafına da güclü təsir göstərir. Bu gün Türkiyə və Azərbaycan arasında əlaqələr regionda digər qardaş ölkələrə nümunədir. Türkiyənin Azərbaycanla münasibətləri çoxşaxəli və strateji xarakter daşıyır. Tez-tez və davamlı yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər bu münasibətlərin ən vacib hərəkətverici qüvvəsidir. Türkiyə 30 avqust 1991-ci ildə müstəqilliyini elan edən Azərbaycan Respublikasını ilk tanıyan dövlət olub, 9 noyabr 1991-ci ildə isə diplomatik münasibətlər qurulub. Diplomatik münasibətlər 14 yanvar 1992-ci ildə qurulub və Bakıda Baş Konsulluq kimi fəaliyyət göstərən nümayəndəliyimiz səfirlik səviyyəsinə yüksəldilib. Türkiyənin həmçinin Naxçıvan və Gəncədə Baş Konsulluqları fəaliyyət göstərir. Azərbaycanın Ankaradakı səfirliyindən əlavə, İstanbul və Qarsda da Baş Konsulluqları var. Türkiyə Respublikası 1991-ci ildə müstəqillik qazandıqdan bəri Azərbaycan Respublikasının ən böyük dəstəkçisi olub. Türkiyə Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət olub. Müstəqilliyinin ilk günündən etibarən Azərbaycan Ermənistanın işğalçılıq siyasəti nəticəsində Qarabağı itirib. BMT Təhlükəsizlik Şurasının çoxsaylı qətnamələri Ermənistanı işğal olunmuş ərazilərdən çəkilməyə çağırıb, lakin Ermənistan işğalını davam etdirir. 27 sentyabr 2020-ci ildə Ermənistan ordusunun mülki əhaliyə qarşı artan hücumları və təmas xətti boyunca kəndlərin ağır silahlarla atəşə tutulması son damla oldu. Elə həmin gün Azərbaycan ordusu Prezident cənab İlham Əliyevin əmri ilə əks-hücuma keçdi. 27 sentyabrda başlayan 44 günlük müharibə zamanı Azərbaycan ordusu heç bir mülki şəxsi hədəf almadan işğal olunmuş ərazilərini azad etməyi bacardı. 10 noyabr 2020-ci ildə imzalanan bəyannamə ilə müharibədə məğlub tərəf kimi Ermənistan Azərbaycanın şərtlərini qəbul etməyə məcbur oldu və hərbi qüvvələrini işğal olunmuş ərazilərdən çıxarmağa razı oldu. Türkiyə bu müharibədə Azərbaycanı hərbi, siyasi və diplomatik cəhətdən dəstəkləyən ən vacib dövlət olub. Müharibədən əvvəl iki dövlət arasında münasibətlər həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə çatmışdı. Hər iki dövlətin təşəbbüsü ilə çoxsaylı birgə iqtisadi layihələr həyata keçirilib. Hərbi sahədə tərəflər arasında imzalanan müqavilələr də Azərbaycanın müharibədəki qələbəsində mühüm amil olub. İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın qələbəsi Cənubi Qafqazda davamlı sülhün bərqərar olması üçün çox vacibdir. Bu vəziyyət Türkiyə üçün də yeni imkanlar yaradacaq və Cənubi Qafqazdakı mövqeyini gücləndirəcək. Xüsusilə, Naxçıvanla Azərbaycan arasında dəhlizin açılması Türkiyəni Xəzər dənizi vasitəsilə birbaşa Azərbaycan və Orta Asiya ilə birləşdirəcək. Nəticədə, Türkiyə siyasi, iqtisadi və hərbi cəhətdən daha təsirli bir aktyora çevriləcək. Azərbaycanın iqtisadi artım potensialı həm də onun gənc və dinamik əhali strukturundan irəli gəlir. Bundan əlavə, təhsil islahatları və peşə təlimi proqramları gənc əhalini ixtisaslı işçi qüvvəsinə çevirməyi hədəfləyir. Nəticə etibarilə, Azərbaycan zəngin təbii sərvətləri, strateji mövqeyi və gənc əhalisi sayəsində iqtisadi artım potensialına malik bir ölkədir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında azad edilmiş ərazilərimizdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri davam edir. Bu layihələr arasında hava limanlarının tikintisi xüsusi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu günə qədər bu ərazilərdə müasir standartlara uyğun tikilmiş Füzuli və Zəngilan Beynəlxalq Aeroportları inşa edilmişdir. Laçın Beynəlxalq Aeroportunun istifadəyə verilməsi ilə Azərbaycanda beynəlxalq hava limanlarının sayı doqquza çatmışdır. 2021-ci ilin avqust ayında başlayan bu mühüm infrastruktur obyektinin tikintisi ən yüksək texnoloji və mühəndislik standartlarına uyğun olaraq həyata keçirilmişdir. Aeroportun təməl daşı 2021-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Birinci Vitse-prezident Mehriban xanım Əliyeva tərəfindən qoyulmuşdur. Prezident və Birinci Vitse-prezident bu yaxınlarda burada tikinti işlərinin gedişatını bir neçə dəfə nəzərdən keçiriblər. Laçın rayonunun Qorçu kəndində, dəniz səviyyəsindən yüksək hündürlükdə yerləşən hava limanı ümumilikdə 130 hektardan çox ərazini əhatə edir. Bu, Azərbaycanın ən hündür hava limanıdır. Laçın şəhərindən 30 kilometr, Şuşadan 70 kilometr və Kəlbəcərdən 60 kilometr məsafədə yerləşən hava limanı Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələri arasında nəqliyyat əlaqələrinin gücləndirilməsində mühüm rol oynayacaq. Bundan əlavə, bu mühüm nəqliyyat layihəsinin həyata keçirilməsi bölgənin turizm potensialının ümumi inkişafı üçün geniş imkanlar yaradacaq. Coğrafi mövqeyi və əlçatanlığı ilə bu hava limanı bölgənin iqtisadi, sosial və logistik inteqrasiyasını dəstəkləyən mühüm nəqliyyat mərkəzinə çevriləcək. 1800 metr yüksəklikdə yerləşən hava limanı dağlıq əraziyə oyularaq ərazini hamarlaşdırılaraq inşa edilib. Laçın Beynəlxalq Hava Limanı azad edilmiş ərazilərdə tikilmiş üçüncü hava limanıdır və Azərbaycanın ən yüksək hündürlükdə yerləşən hava limanı olmaq şərəfinə malikdir. Təməli 2021-ci ildə qoyulan hava limanı Laçın şəhər mərkəzindən 30 kilometr, Şuşadan 70 kilometr və Kəlbəcərdən 60 kilometr məsafədə yerləşir. Uçuş-enmə zolağının uzunluğu 3000 metr, eni isə 60 metr olan hava limanında saatda 200 sərnişinə xidmət göstərə bilən terminal binası var. Azərbaycanın qələbəsi regional siyasətdə yeni bir dövrün başlanğıcı hesab olunur, İkinci Dağlıq Qarabağ müharibəsi isə hərbi strategiya, texnoloji istifadə və diplomatik balans baxımından çoxsaylı dərslər verir. Azərbaycan təbii sərvətləri, inkişaf etmiş sənayesi və coğrafiyası sayəsində mühüm bir ölkədir. Azərbaycanın Qarabağdakı qələbəsi Bakıda Prezident Ərdoğan və Prezident İlham Əliyevin iştirak etdiyi mərasimlə qeyd olundu.
“İki Dövlət, Bir Millət” şüarı altında çiyin-çiyinə dayanan Türkiyə və Azərbaycan bir daha bütün dünyaya türklərin gücünü nümayiş etdirdilər. Prezident İlham Əliyev təkcə döyüş meydanındakı qələbənin baş memarı deyil, həm də dövrümüzün aparıcı strateqi, dövlət xadimi və siyasətçisidir. O, Ermənistanın təcavüzü zamanı bağlanmış Naxçıvana gedən yolun tikintisi ilə bağlı üçtərəfli bəyannaməyə bənd daxil etməklə region məsələsini həll etmiş və bütövlükdə daha böyük geoiqtisadi layihənin həyata keçirilməsini təmin etmişdir. Prezident İlham Əliyev min illik tariximizdə bir çox ilklərə imza atıb və bu müharibədə daha bir ilkə imza atmışdır. Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında hər bir azərbaycanlının qəlbində xüsusi milli və mənəvi yeri olan Şuşa şəhərinin azad edilməsi və illərdir Ermənistan əsarətində olan bütün Azərbaycan ərazilərinin azad edilməsi güclü ordu sayəsində əldə edilmişdir. Bu böyük nailiyyətin memarı cənab Prezident İlham Əliyevdir. Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyev öz qələbəsi ilə Azərbaycan xalqını məğlub millətdən qalib millətə çevirdi, özünəinam aşıladı və gələcək nəsillər üçün nümunə oldu. 44 günlük müharibənin nəticəsi olaraq, Prezident cənab İlham Əliyevin müdrik liderliyi, dərin düşüncəsi, strategiyası, diplomatik və siyasi bacarığı, liderlik qabiliyyəti sayəsində Azərbaycan xalqı son 200 ildə üçüncü dəfə, XXI əsrdə isə ilk dəfə qalib millət kimi qürurla və inamla addımlayır. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan xalqının və dövlətinin 30 illik işğalına son qoydu və Azərbaycanlıları yenidən qalib millətə çevirdi.
2021-ci ilin 15 iyununda isə bu möhtəşəmlik iki ölkənin daha bir tarixi addımı ilə davam etdi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan həmin tarixdə Qələbəmizin simvollarından olan Şuşa şəhərində “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi”nə imza atdılar.
Tarixə “Şuşa Bəyannaməsi” kimi həkk olunmuş bu mühüm sənəd iki qardaş ölkə arasındakı münasibətlərin tamamilə yeni bir mərhələsidir. Azərbaycan və Türkiyə Prezident İlham Əliyevin və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın səyləri nəticəsində müttəfiq, strateji tərəfdaş olan, güclü iqtisadi, mədəni əlaqələrə malik iki ölkədir. Addım-addım irəlilədiyimiz Türk Əsri yolunda ümidlərimiz canlı, məqsədlərimiz böyükdür. Türk millətinin arzuları artıq sadəcə xəyal olmaqdan çıxıb. Gələcək Türk Cümhuriyyətlərinə və Türk millətinə məxsusdur. Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri dünyaya örnəkdir. Türkiyə -Azərbaycan dostluğu və qardaşlığı əbədi və sarsılmazdır. Bu gün Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri ən yüksək zirvədədir. İki ölkə arasında əlaqələr unikal müttəfiqlik nümunəsidir. Yaşasın Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı sarsılmaz əbədi qardaşlıq! Addım-addım irəlilədiyimiz Türk Əsri yolunda ümidlərimiz canlı, məqsədlərimiz böyükdür. Türk millətinin arzuları artıq sadəcə xəyal olmaqdan çıxıb. Gələcək Türk Cümhuriyyətlərinə və Türk millətinə məxsusdur. Milli mədəniyyətimizin yaşandığı və qorunduğu, yaddaşımızda daşıdığımız və qəlbimizdə təsdiqlədiyimiz hər yer bizim vətənimizdir.
Yaşasın Ali Baş Komandan, Yaşasın Müzəffər Azərbaycan Ordusu!
Allah Şəhidlərimizə rəhmət eləsin! Bütün Şəhidlərimizin ruhu qarşısında baş əyirik! Qazilərimizə şəfa diləyirəm! Qarabağ Azərbaycandır!
S.e.f.d. dosent Murtəza Həsənov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Siyasi İdarəetmə Fakültəsinin Dekanı
